Çocuklarını Dumadum şubelerine getiren ebeveynlerin, büyük annelerin ve büyük babaların hatıralarında ‘Susam Sokağını’ Tv programının yaşamlarının bir dönemine damga vuran sevgi ile özel bir yeri vardır. Türk Televizyonlarında ve dünya televizyonlarında da en çok izlenen ve en uzun süreli çocuk programlarının ana teması ve kahramanları kukla karakterlerdi.
Geçmişi 3000 yıl öncesine kadar uzanan ‘Kukla’ görsel sanatın çocukların eğitiminde ve gelişiminde önemli bir yeri vardır. Parmak, el veya ipli kuklalar, çocukların hayal dünyalarını harekete geçiren erken eğitim ortamlarında güçlü bir öğretim aracıdır. Çocuklar kuklalarla duygusal bağ ve rahat iletişim kurarlar ve bir kukla konuştuğunda çocuklar dikkat kesilirler. Kuklalar eğlendirir, öykü anlatır ve bilgi paylaşırlar. Kendilerini rahat hissederler, onları oyun arkadaşları olarak görürler. Çocuklar hayal güçlerini kullanarak öyküler uydurur, sorunları çözer ve yeni fikirler keşfederler. Kuklaları için karakterler, durumlar ve bütün dünyalar hayal ederler. Kuklalar çocukların duygularını güvenli bir şekilde keşfetmelerine ve ifade etmelerine yardımcı olur. Kuklalarla oynayarak mutluluk, üzüntü, öfke ve korku gibi duyguları tanımayı öğrenirler. Çocukların sahip olmasını ve öğrenmesini istediğimiz karşısındakini dinleme, sıra ile söz alma, kibar konuşma ve benzeri sosyal kabulleri öğrenmelerine yardımcı olurlar. Kuklalarını seslendirerek hem sözcük dağarcıklarını geliştirirler hem oyun sırasında fikirlerini rahatça ifade etme, sonraki söylemi ve eylemi düşünme becerilerini artırırlar.
Kukla yapmak veya oynatmak; çocukların motor becerilerini geliştirmelerine yardımcı olur. Bir kuklayı hareket ettirmek çocukların ellerini ve parmaklarını dikkatli bir şekilde kullanmalarını ve dolayısı ile el göz koordinasyonunu geliştirir. Kukla ile başlayan dostluk çocukların daha çok pratik yapmalarına ve hareketlerini kontrol etmede, el becerilerini ve fiziksel koordinasyonlarını geliştirmede faydalıdır. Kukla oynayan çocuk öyküler anlatırken olayları ve karakterleri doğru sıralama pratiği kazanırlar. Dumadum da öğrendikleri kukla yapma ve oynatma yeteneklerinin, pratiklerinin daha da gelişmesi için çocukları kuklaları aktif olarak kullanmaya teşvik edin. Kuklaları hareket ettirmelerine, kendi hikayelerinin hayallerini kurmalarına veya farklı sahneleri canlandırmalarına izin verin. Ne kadar çok işin içine girerlerse o kadar çok şey öğrenirler.
Küçük yaş çocuklar için yumuşak el kuklaları tutmak ve oynatmak kolaydır. Genelde kumaş kuklalar seçebileceğiniz gibi evde de çorap ve eskimiş kumaş giysileri kullanarak hayvan veya eşya kuklalar üretebilirsiniz. Çocuklar büyüdükçe, daha ayrıntılı oyunlar ve öyküler için el kuklası, parmak kuklası veya ipli kuklalar kullanabilirsiniz. Basit kuklalar (sadece baş sağlayan veya el kol oynatılabilen) küçük çocukların duyguları tanımasına yardımcı olurken, daha karmaşık hikayeler anlatmaktan hoşlanan büyük çocuklar için fonksiyonlu kuklalar (göz, ağız, kulak, el, kol, ayak oynatabilen) daha uygundur.
Çocuğunuzun İlk Kuklasını kendiniz üretebilirsiniz
Çocuğunuzun ilk kuklasını oyuncak mağazasından almak yerine kendiniz de az bir uğraşı ile üretebilirsiniz. Düğmelerden göz, eski giysilerin kumaş parçalarından ağız, dil, kaş ve ana malzeme uzun koğuşlu diz üstü bir çorap, kahverengi bir kese kâğıdı, mukavva kutu ya da bir çubuktan yapılan bir kukla, eğlenceli ve basit bir kukla olabilir. Parmak kuklaları ise örgü (lastik kullanmayınız) eldivenlerden, kalemle ya da geri dönüştürülmüş parçalarla özellikler ve karakter yaratıp yapılabilir. Unutmayın kuklanızın sevimli görünmesi için renkli malzemeler kullanın. Kuklanın benzetmek istediğiniz figürün birebir gerçek kopyası olmasına gerek yok.
Kukla oynatmak için illa bir sahne ihtiyacı yok. Evin her köşesi sandalye, koltuk arkası, masa üstü, dolap kapağı ve benzeri her alanı oynatmak için kullanabilirsiniz. Çocuklar oynatıcının saklı kaldığı hallerde kuklaya daha da çok odaklanıyorlar. Kendileri de kukla oynatırken veya arkadaşlık ederken hiçbir yer bulamasalar bükük dizlerinin arkasına kuklayı oynatan kollarını saklayarak oynatıyorlar. Ama illa da kuklaları da içerisinde toplu saklayacağınız bir sahne istiyorsanız bir önerimiz var: Orta boy bir karton veya mukavva kutu, birkaç renk az miktar boya, yapıştırıcı, renkli çocuk kitaplarından kesilmiş dekoratif figürlerle çocuğunuz için bir kukla tiyatro sahnesi de inşa edilebilirsiniz. Sahne için daha kolay yol ise iki sandalye kolçakları arasına gereceğiniz ve plastik ince çubuğa geçirilmiş perde kullanarak çocukların arkasında oturup ev yapımı kuklalarla oynamalarını sağlayabilirsiniz.
Kuklanız hazır olduğunda çocuğunuzun televizyon karşısından almak ve dijital ekran bağımlılığından uzaklaştırmak için yeni oyun aracı ‘kukla’ oynatımını sevdirmeniz gerekir. Kendinizi hazırladığınız gibi çocukları da kukla oyununa hazırlayın: Çocukların hayal dünyasına girmeleri için zaman tanıyın. “Yeni bir arkadaşla tanışmak ister misin?” diye sorun. İlk basit oyun hikayeleriniz de çocuğu oyuna dahil etmek için veya onun oynattığı kuklaya olan ilginizi ispatlamak için ona; “Bunun ismi ne, nerede yaşıyor”, “Sence kukla (kuklaya verdiği isim ile hitap edin) şimdi ne yapmalı?” “Bunun sesi neden farklı”, “Hadi ona yardım edelim?” gibi sorular yöneltin. Çocuklar kuklaları ile duygusal bağ kurabilirler. Onların korku veya hayal kırıklığı gibi zor duygularla baş etmesine yardımcı olabilir. Eğer bir kukla üzüntü veya şaşkınlık gösteriyorsa, bu çocuklarla konuşmak ve onların kendi duygularını anlamalarına yardımcı olmak için kuklalar iyi bir fırsattır. Kuklalar, renkleri, şekilleri, sayıları veya harfleri eğlenceli bir şekilde öğretmeye de yardımcı olabilir. Ve en önemlisi kukla oyununa dahil edeceğiniz yeni kuklalar ve kukla arkadaşları ile zenginleşebilir. Kolay tamir edilebilirler. Kaybolduklarında yenileri ile ikame edilebilirler ve bir canlı ev hayvanının kaybolmasında olabilecek depresiflikleri yaşamazlar.
Kukla ile oynarken çocuğunuz yeni bir öykü uydurduğunda hemen katılım gösterin; bıraktığı eski oyun hikayesine dönmeyin. Kuklasına aniden bir beklenmedik bir şey söylediğinde tepkili cevap vermeyin ve oyun akışı içerisinde düzeltme yapacak hikâyeye uygun katılımlar yapın. Kuklalar iyi davranışları göstermek, öğretmek için harikadır. Çocuk oyun veya oyun dışı iyi bir eylem yaptığında, kukla onu “Hey! Seni kutlarım”, “Benimle bunu paylaştığın teşekkür ederim”, “Harikasın seninle gurur duyuyorum!”, “Çok iyi anlattın” gibi sözlerle övebilir. Kuklalar ile eylem geçişlerini daha rahat ve stressiz uyarlayabilirsiniz; “haydi dersler bitti şimdi yemek zamanı”, “Odamızı toplayalım sonra oyun oynarız”, “yemekten önce ellerimizi yıkayalım”
Bu arada çocuğunuzun ilgisine göre ve ön karakter yapısını dikkate alarak kuklanın karakterini tanımlayın; kuklanıza zaman zaman şımarık, bazen gürültücü bazen de utangaç duygular vurguları verdirin. Kuklanıza verdiğiniz sesi genelde her oyunda korumaya sağlayacağınız bir ses tonu ile kullanmaya çalışın. Ama çocuğunuzdan bunu beklemeyin. Sizi izlemesi için kukla ile konuşun ve onunla da konuşmasını teşvik edin. Kuklalarla yapılan hafif temaslar özellikle küçük yaş çocuklarını mutlu eder. Çocuklar oynatıcının elindeki kuklaya dokunmayı, kuklanın elini sıkmayı severler. Yine aynı şekilde kendileri oynatırken kuklanın kendisine veya seyreden kişiye yanaklarından öpücük vermesinden hoşlanırlar.
Çocukların duyguları anlamalarına ve ifade etmelerine yardımcı olmak için kuklalar en faydalı oyuncaklardır. Çocuklara kuklanın nasıl hissettiğini ve neden böyle hissettiğini sorarak, onların duyguları gerçek hayatla ilişkilendirmelerine ve kendi duygularını nasıl ifade edeceklerini öğrenmelerine yardımcı olabilirsiniz. Kukla arkadaşlığı çocuğun duygusal zekâ ve empati gelişiminin önemli bir parçasıdır.
Yazan: İlham İnan Dündar